Pierwsza europejska dyrektywa w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi powstała w 1998 roku[1]. W międzyczasie wprowadzano do niej zmiany, jednak nie były one rewolucyjne. Debata nad treścią nowej dyrektywy trwała kilka lat, instytucje unijne, zgodnie z zasadami szeroko konsultowały wszystkie zapisy. Dyrektywa 2020/2184 (DWD), poza kontrolą jakości staje się narzędziem poprawy dostępu mieszkańców Europy do bezpiecznej wody. Poważnym wyzwaniem jest obowiązek zarządzania ryzykiem w całym systemie zaopatrzenia od obszaru zasilania, aż po wodę w kranie. Poza tym pojawiają się nowe substancje do obowiązkowych analiz czy monitoringu. Przebudowano system kontroli materiałów i produktów kontaktujących się z wodą. Odbiorca stał się jeszcze ważniejszy, należy mu się więcej informacji oraz bezwzględne prawo do wody. Zdecydowanie widać, że w dyrektywie największy nacisk kładzie się na dobro konsumenta, w zasadzie DWD nie zajmuje się jedynie jakością wody do picia (jak wskazuje tytuł), ale także jej bezpieczeństwem oraz szeroką dostępnością. W preambule dyrektywy istotną uwagę poświęca się odbiorcy. To on musi być bezpieczny – ma mieć dostęp do bezpiecznej wody, nawet jeśli go na to nie stać.
Preambuła wyjaśnia intencje unijnych instytucji:
Jako wymagające poprawy zidentyfikowano cztery obszary, a mianowicie: wykaz wartości parametrycznych jakości wody, ograniczone stosowanie podejścia opartego na ryzyku, nieprecyzyjne przepisy dotyczące informacji dla konsumentów oraz rozbieżności między systemami zatwierdzania materiałów do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia przez ludzi oraz wpływ, jaki takie rozbieżności mają na zdrowie ludzkie. Ponadto w ramach inicjatywy Right2Water jako odrębny problem zidentyfikowano fakt, że część populacji, w szczególności grupy zmarginalizowane, nie ma dostępu do wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, a zapewnienie takiego dostępu stanowi zobowiązanie w ramach celu nr 6 Agendy Narodów Zjednoczonych na Rzecz Zrównoważonego Rozwoju 2030. Ostatnim zidentyfikowanym problemem jest ogólny brak świadomości na temat wycieków wody, spowodowanych niedoinwestowaniem w zakresie utrzymania i odnawiania infrastruktury wodociągowe (…). Wychodząc naprzeciw rosnącemu zainteresowaniu opinii publicznej wpływem na zdrowie ludzkie nowo pojawiających się substancji w wodzie przeznaczonej do spożycia przez ludzi, takich jak substancje zaburzające gospodarkę hormonalną, farmaceutyki i mikroplastik, oraz w celu rozwiązania problemu nowo pojawiających się substancji w łańcuchu zaopatrzenia w wodę, należy wprowadzić w niniejszej dyrektywie mechanizm listy obserwacyjnej.
Bardzo istotnym zapisem, którego domagała się między innymi branża wodociągów jest zwrócenie uwagi na ścisły związek dyrektywy z Ramową Dyrektywą Wodną[2]:
Ocena ryzyka i zarządzanie ryzykiem w obszarach zasilania punktów poboru wody powinny uwzględniać holistyczne podejście i być nakierowane na zredukowanie poziomu uzdatniania wymaganego do produkcji wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, na przykład dzięki zmniejszeniu presji powodujących zanieczyszczenie lub ryzyko zanieczyszczenia części wód wykorzystywanych do poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.
Poniższa tabela prezentuje najistotniejsze wyzwania związane z nową dyrektywą.
| Nr art | Tytuł, wymaganie | Potrzeby, wyzwania stojące przed różnymi interesariuszami |
| 1 | CeleCele dotyczą nie tylko jakości, ale i dostępu do wody. | Zapewnienie dostępu do czystej i zdrowej wody wszystkim mieszkańcom. |
| 2 | DefinicjePojawiają się nowe definicje takie jak wewnętrzny system wodociągowy, obiekt priorytetowy. | Konieczne będzie uszczegółowienie definicji. |
| 3 | WyłączeniaDopuszczalne ograniczenia dla stosowania niektórych artykułów dyrektywy przez najmniejszych dostawców, indywidualnych, na inne cele. | |
| 4 | Obowiązki ogólneWoda jest zdrowa i czysta, wolna od zanieczyszczeń uszczegółowionych w załączniku I. Oparta na prawie pierwotnym zasada ostrożności. Zapobieganie zanieczyszczeniom wód wykorzystywanych do produkcji wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi.Redukcja wycieków. | Konieczność wdrożenia Ramowej Dyrektywy Wodnej, niedopuszczalne pogorszenie zasobów wykorzystywanych do poboru, konieczność reorganizacji systemu kontroli jakości wody.W dłuższej perspektywie – obowiązek monitoringu i redukcji wycieków. |
| 5 | Standardy jakościUstalanie wartości dla parametrów z załącznika I i możliwość ustalenia parametrów dodatkowych. | Wdrażanie planów badań laboratoryjnych i kontroli jakości wody.Ewentualne ustalenie wartości dla dodatkowych parametrów, lokalnie istotnych. |
| 6 | Punkt zgodnościWartości parametryczne kontrolowane mają być w odpowiednim punkcie, zazwyczaj wody wypływającej kranu. | Ustalenie punktów zgodności, podejmowanie środków redukcji ryzyka, ścisła współpraca z podmiotami odpowiedzialnymi za wewnętrzne systemy wodociągowe (obiekty priorytetowe), szersze informowanie odbiorców. |
| 7 | Podejście do bezpieczeństwa wody oparte na ryzykuPodejście oparte na ocenie ryzyka obejmujące cały łańcuch dostaw od obszaru zasilania, poboru, uzdatniania, magazynowania i dystrybucji wody, aż do punktu zgodności.Podział systemu zarządzania ryzykiem na trzy części:- obszar zasilania- system zaopatrzenia w wodę- wewnętrzny system wodociągowy | Ocena ryzyka i wdrożenie zarządzania ryzykiem w całym łańcuchu zaopatrzenia, jasny podział obowiązków pomiędzy interesariuszami. |
| 8 | Ocena ryzyka i zarządzanie ryzykiem w obszarach zasilania dla punktów poboru wody przeznaczonej do spożycia przez ludziZakres oceny i szczegóły dotyczące zarządzania ryzykiem w tym obszarze | Konieczność uporządkowania współpracy pomiędzy interesariuszami, konieczność integracji działań z innymi dyrektywami (szczególnie 2000/60/WE).Dopasowanie monitoringumożliwy wymóg, aby dostawcy wody przeprowadzali dodatkowe monitorowanie. Konieczność organizacji całego systemu (opracowywanie, zatwierdzanie i egzekwowanie), co wymaga zaangażowania wielu interesariuszy. |
| 9 | Ocena ryzyka i zarządzanie ryzykiem w systemie zaopatrzeniaZakres oceny i szczegóły dotyczące zarządzania ryzykiem w tym obszarze. | Wdrożenie pełnego systemu zarządzania ryzykiem przez dostawców wody: środki kontroli, monitoring operacyjny, dopasowanie narzędzi. |
| 10 | Ocena ryzyka w wewnętrznych systemach wodociągowychZakres oceny i szczegóły dotyczące zarządzania ryzykiem w tym obszarze | Konieczność oceny ryzyka, monitoring Legionelli w obiektach priorytetowych, konieczność informowania, doradzania administratorom obiektów, szkoleń instalatorów. |
| 11 | Minimalne wymogi w zakresie higieny dotyczące materiałów do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia przez ludziObowiązek kontroli bezpieczeństwa materiałów stosowanych w budowie instalacji. | Wiele obowiązków nałożonych na Komisję Europejską – konieczność opracowania szczegółów. Konieczność weryfikacji nowych materiałów |
| 12 | Minimalne wymogi dotyczące chemikaliów do uzdatniania wody i materiałów filtracyjnych do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia przez ludziObowiązek kontroli bezpieczeństwa chemikaliów stosowanych w uzdatnianiu | Konieczność kontroli bezpieczeństwa substancji stosowanych w wodociągach.Wiele obowiązków nałożonych na Komisję Europejską – konieczność opracowania szczegółów. Konieczność weryfikacji nowych materiałów |
| 13 | MonitorowanieMonitoring zgodny z załącznikiem I częściami A, B, C oraz dodatkowych parametrów, jeśli konieczne.Monitoring zgodny z załącznikiem I część D (wewnętrzne systemy wodociągowe)Monitoring według listy obserwacyjnej.Monitoring do celów identyfikacji zagrożeń i zdarzeń niebezpiecznych (obszary zasilania)Monitoring operacyjny zgodny z załącznikiem II część AIdentyfikacja nowych zagrożeń – tworzenie i aktualizacja listy obserwacyjnej. | Konieczność reorganizacji programów monitoringu.Ewentualnie nowe obciążenia związane z nowymi substancjami do monitoringu Nowe wyzwanie dla KE – tworzenie i aktualizacja listy obserwacyjnej. |
| 14 | Działania zaradcze i ograniczenia stosowaniaDziałania w przypadku niezgodności z wartościami parametrycznymi lub wystąpienia niebezpieczeństwa dla zdrowia. | Badanie, określenie przyczyny, powiadomienia konsumentów, działania naprawcze. |
| 15 | OdstępstwaOdstępstwa (derogacje), od dyrektywy dozwolone w trzech określonych przypadkach i określonym czasie. | Prowadzenie działań naprawczych inwestycje, zmiany funkcjonowania. |
| 16 | Dostęp do wody przeznaczonej do spożycia przez ludziStosowanie wszelkich niezbędnych środków, aby poprawić lub utrzymać dostęp do bezpiecznej wody dla wszystkich. | Identyfikacja grup zmarginalizowanych (rola samorządu), analiza możliwości poprawy ich sytuacji, budowa instalacji w przestrzeniach publicznych na zewnątrz i w budynkach.Popularyzacja wiedzy |
| 17 | Informowanie społeczeństwaPrzekazywanie konsumentom informacji zgodnie z załącznikiem IV.Więcej obowiązków informacyjnych dla podmiotów dostarczających powyżej 10 000 m3/d lub obsługujących 50 000 osób | Przygotowywanie informacji, przemodelowanie i aktualizacja stron internetowych, ewentualne zmiany w formatach rachunków za wodę. |
| 18 | Informacje o monitorowaniu procesu wdrażaniaRaportowanie jako obowiązek państw członkowskich. | System raportowania do ewentualnych modyfikacji (obowiązek administracji państwowej) |
| 19 | OcenaOcena dyrektywy | Kompetencja Komisji Europejskiej |
| 20 | Przegląd i zmiana załącznikówPrzegląd załączników. | Kompetencja Komisji Europejskiej |
| 21 | Wykonywanie przekazanych uprawnieńWarunki przyjmowania przez Komisję Europejską aktów delegowanych. | Kompetencja Komisji Europejskiej |
| 22 | Procedura komitetowaWsparcie dla Komisji Europejskiej. | Procedura wsparcia dla KE w ramach jej uprawnień wykonawczych. |
| 23 | Sankcje.Przewidziane sankcje muszą być skuteczne, proporcjonalne i odstraszające. | Obowiązek dla państw członkowskich ustanowienia przepisów dotyczących sankcji |
| 24 | TranspozycjaWprowadzenie przepisów do prawa krajowego | Wprowadzenie zmian w prawie polskim. |
| 25 | Okres przejściowyOkres przejściowy określony dla kilku nowych substancji lub ich grup. | Konieczność dostosowania prawa krajowego i monitoringu. |
| 26 | UchylenieUchylenie dyrektywy 98/83/WE z dniem 13 stycznia 2023 r.(udzielone odstępstwa utrzymują ważność) | |
| 27 | Wejście w życie12 stycznia 2021 r. | |
| 28 | AdresaciPaństwa członkowskie |
Dyrektywa narzuca wiele terminów realizacji poszczególnych zadań przez państwa członkowskie, Komisję Europejską, ale również inne podmioty np. Europejską Agencję Chemiczną (ECHA). Poniższa tabela prezentuje te terminy.
| Zebranie przez ECHA wszelkich istniejących krajowych list pozytywnych, innych przepisów i dostępnych dokumentacji ocen związanych z materiałami do kontaktu z wodą do spożycia | 12 lipca 2021 r. |
| Ustanowienie pierwszej listy obserwacyjnej (m.in. beta-estradiol i nonylofenol) | 12 stycznia 2022r. |
| Wprowadzenie przez państwa członkowskie przepisów ustawowych, wykonawczych i administracyjnych niezbędnych do transpozycji art. 1–18, art. 23 oraz załączników I–V | 12 stycznia 2023r. |
| Utrata mocy przez dyrektywę 98/83/WE., bez uszczerbku dla obowiązków państw członkowskich dotyczących terminów transpozycji do prawa krajowego dyrektyw określonych w załączniku VI część B. | 13 stycznia 2023 r |
| Opracowanie przez państwa członkowskie przepisów dotyczących sankcji mających zastosowanie w przypadku naruszeń przepisów krajowych przyjętych na podstawie niniejszej dyrektywy. | 12 stycznia 2023r. |
| Opracowanie przez KE aktów delegowanych w celu uzupełnienia metodyki pomiaru zawartości mikroplastiku z myślą o umieszczeniu go na liście obserwacyjnej | 12 stycznia 2024r. |
| Opracowanie wytycznych technicznych dotyczących metod analizy do celów monitorowania substancji per- i polifluoroalkilowych przy zastosowaniu parametrów „PFAS Ogółem” i „Suma PFAS”, w tym również granice wykrywalności, wartości parametryczne oraz częstość pobierania próbek | 12 stycznia 2024r. |
| Opracowanie przez KE metodyk testowania i zatwierdzania substancji wyjściowych, składów i składników, które mają zostać włączone do europejskich pozytywnych list substancji wyjściowych, w tym również limity ich migracji specyficznej oraz wstępne wyniki naukowe dotyczące substancji lub materiałów do kontaktu z wodą do spożycia | 12 stycznia 2024r. |
| Opracowanie przez KE europejskich list pozytywnych substancji wyjściowych, składów lub składników dla każdej grupy materiałów | 12 stycznia 2025r.(przegląd po 15 latach) |
| Zastosowanie środków niezbędnych do zapewnienia, aby woda przeznaczona do spożycia przez ludzi spełniała wartości parametryczne określone w załączniku I część B dla bisfenolu-A chloranów, chloryn, kwasów halogenooctowych, mikrocystyny-LR, PFAS Ogółem, Sumy PFAS i uranu.Obowiązek monitoringu tych parametrów zgodnie z art.13 | 12 stycznia 2026r. |
| Zapewnienie przez państwa członkowskie, aby przy ocenie wielkości wycieków wody na ich terytorium oraz możliwości poprawy w zakresie redukcji wycieków stosowano infrastrukturalny indeks wycieków (ILI) lub inną odpowiednią metodę. W ocenie tej uwzględnia się istotne aspekty dotyczące zdrowia publicznego, środowiska, technologii i gospodarki oraz uwzględnia się w niej przynajmniej dostawców dostarczających co najmniej 10 000 m3 dziennie lub obsługujących co najmniej 50 000 osób. | 12 stycznia 2026r. |
| Uprawnienia dla Komisji Europejskiej do przyjmowania aktów delegowanych, o których mowa w art. 4 ust. 3, art. 11 ust. 5, art. 11 ust. 8, art. 11 ust. 11, art. 13 ust. 6 i art. 20 ust. 2, z możliwością przedłużenia | do 13 stycznia 2026 r. |
| Przeprowadzenie po raz pierwszy oceny ryzyka i wdrożenie zarządzania ryzykiem dla punktów poboru wody | 12 lipca 2027r. Przegląd maks. co 6 lat |
| Przyjęcie przez KE aktu delegowanego zgodnie z art. 21 w celu uzupełnienia niniejszej dyrektywy poprzez określenie progu, na podstawie ILI lub innej odpowiedniej metody, powyżej którego państwa członkowskie muszą przedstawić plan działania. Ten akt delegowany zostanie przygotowany przy wykorzystaniu ocen przeprowadzonych przez państwa członkowskie oraz średniej unijnej wielkości wycieków ustalonej na podstawie tych ocen. | 12 stycznia 2028r. |
| Przeprowadzenie po raz pierwszy oceny ryzyka i wdrożenie zarządzania ryzykiem w systemie zaopatrzenia | 12 stycznia 2029r. Przegląd maks. co 6 lat |
| Przeprowadzenie po raz pierwszy oceny ryzyka i wdrożenie zarządzania ryzykiem w wewnętrznych systemach wodociągowych | 12 stycznia 2029r. Przegląd maks. co 6 lat |
| Opracowanie przez państwa członkowskie zbioru danych zawierającego informacje o środkach zastosowanych w celu poprawy dostępu oraz upowszechniania korzystania z wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi zgodnie z art. 16 oraz o odsetku populacji, która ma dostęp do wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi | 12 stycznia 2029r. Aktualizacja co 6 lat |
| Przedłożenie przez KE Parlamentowi Europejskiemu i Radzie sprawozdania dotyczącego potencjalnego zagrożenia dla źródeł wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi stwarzanego przez mikroplastik, farmaceutyki oraz, w razie konieczności, inne nowo pojawiające się zanieczyszczenia oraz dotyczące związanego z tym odnośnego potencjalnego ryzyka dla zdrowia. | 12 stycznia 2029r. Następnie w stosownych przypadkach |
| Przedstawienie KE przez państwa członkowskie, w których wielkość wycieków przekracza próg określony w akcie delegowanym, planu działania ustanawiającego pakiet środków, które mają zostać zastosowane w celu redukcji wielkości wycieków. | 20312 lata po przyjęciu aktu delegowanego określającego próg, który KE ma przyjąć do 12 stycznia 2028 r. |
| Przegląd funkcjonowania systemu w zakresie higieny materiałów do kontaktu z wodą przeznaczoną do spożycia | 12 stycznia 2032r. |
| Opracowanie przez KE aktów wykonawczych w celu ustanowienia i aktualizacji listy obserwacyjnej substancji lub związków wzbudzających zainteresowanie opinii publicznej lub naukowców z powodów zdrowotnych (zwanej dalej „listą obserwacyjną”), takich jak farmaceutyki, substancje zaburzające gospodarkę hormonalną i mikroplastik | systematycznie |
| Przegląd załączników I i II | Maksymalnie co 5 lat |
[1] Dyrektywa Rady 98/83/WE z dnia 3 listopada 1998 r. w sprawie jakości wody przeznaczonej do spożycia przez ludzi, Dz.U.UE.5.12.1998 L330/32
[2] Dyrektywa 2000/60/WE Parlamentu Europejskiego i Rady z dnia 23 października 2000 r. ustanawiająca ramy wspólnotowego działania w dziedzinie polityki wodnej.Dz.U.UE.22.12.200 L 327/1
